دور دوم دیپلماسی در ژنو؛ سناریوهای پیش‌روی مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا

به گزارش اقتصادآنلاین، ژنو، شهری که سال‌ها پیش محل تولد توافق هسته‌ای ایران شد، حالا دوباره میزبان مذاکرات ایران و آمریکا است. با این تفاوت که در این مذاکرات دیگر کشور‌های عضو دائم شورای امنیت حضور ندارد و فقط ایران و آمریکا به شکل غیرمستقیم در سفارت عمان گفت‌و‌گو می‌کنند.

البته تفاوت‌ها فقط به اینجا ختم نمی‌شود. مذاکرات، هفت ماه پس از جنگ دوازده روزه و حمله اسرائیل و آمریکا به ایران، در فضایی تنش‌آلود و مبهم برگزار می‌شود. گفت‌و‌گو‌ها در فضایی شکل گرفته که همزمان دیپلماسی و رویارویی نظامی در کنار هم حرکت می‌کنند و طرفین بیش از هر زمان دیگری نسبت به یکدیگر بی‌اعتماد هستند.

بازگشت به مسیر دیپلماسی

دور دوم در سفارت عمان در ژنو در حالی برگزار می‌شود که ایران گفته بر سر پرونده هسته‌ای بدون پذیرش توقف غنی‌سازی آماده مذاکره است و آمریکا دست‌کم در گام نخست، مهار برنامه هسته‌ای را هدف اصلی اعلام کرده است.

ریاست هیأت ایرانی را عباس عراقچی وزیر خارجه جمهوری اسلامی و طرف آمریکایی را استیو ویتکاف نماینده ویژه دونالد ترامپ بر عهده دارند و میانجی‌گری بر عهده بدر البوسعیدی وزیر خارجه عمان است. طبق گفته سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران، مذاکره مستقیم نیست و پیام‌ها میان اتاق‌های جداگانه منتقل می‌شود.

گویی سایه جنگ دوازده روز و البته حافظه تاریخی مذاکرات هسته‌ای سال ۹۴ همچنان در فضای ژنو سنگینی می‌کند. در حالی که توافق هسته‌ای ایران با ۵+۱ در اردیبهشت ۹۷ با خروج دولت دونالد ترامپ رییس‌جمهور آمریکا عملا فروپاشید.

اما نشست اول دور تازه گفت‌و‌گو‌ها در مسقط پایتخت عمان برگزار شد و دو طرف آن را مثبت، اما مقدماتی توصیف کردند. تهران تأکید دارد مذاکرات با هدف تأمین منافع اقتصادی و رفع تحریم‌ها دنبال می‌شود، در حالی که واشنگتن می‌گوید هدف جلوگیری از تبدیل برنامه هسته‌ای ایران به مسیر نظامی است و محور‌های دیگری از جمله برنامه موشکی، سیاست‌های منطقه و خروج حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم را هم مطرح کرده است.

سایه بی‌اعتمادی بر مذاکرات

دیپلمات‌های ایرانی می‌گویند هدف، این بار دستیابی به توافقی «پایدار» است؛ توافقی که از نگاه تهران بدون منافع اقتصادی واقعی برای آمریکا، دوام نخواهد داشت. از این رو موضوعاتی، چون سرمایه‌گذاری انرژی و همکاری اقتصادی نیز در حاشیه مذاکرات مطرح شده تا هزینه خروج از توافق بالا برود.

اما اظهارنظر‌های رییس‌جمهور آمریکا و دیگر مقامات مرتبط همچنان ضدونقیض است. مشخص نیست که هدف نهایی توافق بر سر برنامه هسته‌ای یا موضوعات دیگر نیز در گام‌های بعدی به میان خواهد آمد. موضوعاتی از جمله برنامه موشکی که عباس عراقچی وزیر خارجه ایران بار‌ها تکرار کرده که قابل مذاکره نیستند.

دیدار عراقچی با گروسی

پیش از آغاز گفت‌وگوها، رافائل گروسی مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با وزیر خارجه ایران نیز دیدار کرد. این دیدار از منظر دیپلماتیک مهم تلقی می‌شود، زیرا هر توافقی بر سر برنامه هسته‌ای بدون چارچوب نظارتی قابل اجرا نیست.

منابع دیپلماتیک می‌گویند اختلاف اصلی نه بر سر اصل نظارت بلکه بر سر دامنه محدودیت‌ها و نحوه رفع تحریم‌هاست. تهران آمادگی خود را برای گفت‌و‌گو درباره سطح غنی‌سازی اعلام کرده و علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی گفته که ایران اجازه بازرسی تاسیسات زیرزمینی را هم خواهد داد. اظهارنظر‌هایی که نوعی انعطاف در جریان مذاکره محسوب می‌شود.

اما نکته اینجاست که عراقچی و لاریجانی توقف کامل غنی‌سازی را رد کرده‌اند. موضوعی که طرف آمریکایی بر آن تاکید دارد. با این همه نشانه‌هایی نیز از انعطاف در آمریکا دیده می‌شود که مشخص نیست تا چه اندازه در جریان مذاکرات تحقق یابد.

تدارک نظامی همزمان با مذاکره

همزمان با گفت‌وگوها، حضور نظامی آمریکا در منطقه افزایش یافته و مقامات واشنگتن از احتمال گزینه نظامی سخن گفته‌اند. بررسی‌های تحلیل‌گران نظامی نیز نشان می‌دهد که تحرکات نظامی در منطقه و ارسال تجهیزات آمریکا هنوز ادامه دارد.

اما این همزمانی، هرچند می‌تواند بخشی از برنامه تدارک جنگ باشد، اما در عین حال بخشی از راهبرد فشار و مذاکره نیز تلقی می‌شود. این الگو که ترامپ به آن علاقه زیادی دارد در سال‌های گذشته نیز دیده شده بود.

با این حال این وضعیت موجب شده تا نیرو‌های مسلح ایران نیز در آمادگی کامل باشند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در آخرین اقدام رزمایشی با عنوان «کنترل هوشمند تنگه هرمز» با محوریت نیروی دریایی سپاه پاسداران با حضور فرمانده کل سپاه برگزار کرده است. این رزمایش پاسخی به تحرکات نظامی آمریکا قلمداد می‌شود.

چه خواهد شد؟

در چنین شرایطی، برخی تحلیل‌ها حکایت از آن دارد که مذاکرات بیش از آنکه به توافقی جامع ختم شود، به دنبال مدیریت بحران است. توافق محدود می‌تواند تنش را کاهش دهد و زمان بخرد، اما پرونده را نمی‌بندد. توافق گسترده‌تر نیازمند تغییرات سیاسی عمیق‌تر است و زمان بیشتری می‌طلبد.

اما شکست گفت‌و‌گو‌ها و بن‌بست در مسیر دیپلماسی نیز می‌تواند به بازگشت فشار حداکثری و افزایش احتمال درگیری نظامی منجر شود.