۳۰ روز پس از تفاهم اسلام‌‌آباد | کدام بندها نقض شده است؟

اقتصادآنلاین، گروه سیاسی؛ تفاهم شکننده ایران و آمریکا، عملا فروپاشیده است. در حالی که نیمی از مهلت ۶۰ روزه مذاکره برای رسیدن به توافق نهایی گذشته، جنگ کم‌شدت دوباره گسترده شده و حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی در دستور کار آمریکا قرار گرفته است.

در این مدت، نه تنها مذاکرات ایران و آمریکا پیشرفتی نداشت بلکه مفاد تفاهم ۱۴ بندی اسلام‌آباد نیز یکی پس از دیگری نقض شد تا بازگشت به مسیر دیپلماسی از دسترس دورتر شود.

اصلی‌ترین اختلاف ایران و آمریکا

اصلی‌ترین اختلاف که منجر به فروپاشی آتش‌بس شده، بند ۵ آن است. بندی که می‌گوید با امضای یادداشت تفاهم، «جمهوری اسلامی ایران فوراً اقداماتی را برای ازسرگیری تردد کشتی‌های تجاری از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس آغاز خواهد کرد تا این تردد حداکثر ظرف ۳۰ روز به سطح پیش از جنگ بازگردد.» این بند اضافه می‌کند که «این امر با در نظر گرفتن ضرورت رفع موانع فنی و پاکسازی مین‌ها توسط ایران انجام خواهد شد.»

پس از امضای تفاهم اسلام‌آباد روشن شد که مقامات ایران و آمریکا هر یک برداشت خود را از این بند دارند. ایران می‌گوید که براساس تفاهم تنگه هرمز با ترتیبات ایرانی بازگشایی می‌شود که به معنای پذیرش مدیریت ایران بر این تنگه است. اما آمریکایی‌ها تاکید دارند که ایران متعهد به عبور ایمن همه کشتی‌ها شده و قرار نیست که بر عبورومرور مدیریت کند یا هزینه‌ای بابت آن از کشتی‌ها بگیرد.

این اختلاف منجر به هدف قرارگرفتن سه کشتی در ۱۶ تیر شد. ایران گفت که این کشتی‌ها از مسیر ایمن که مسیر اعلام‌شده از سواحل ایران است عبور نکرده‌اند و به همین دلیل مورد اصابت قرار گرفتند. آمریکا در پاسخ، حملاتی محدود به جنوب ایران انجام داد، اما این حملات مانع عزم ایران برای اعمال مدیریت بر تنگه هرمز نشد. به این ترتیب حملات آمریکا و پاسخ متقابل ایران نیز به سرعت گسترده شد. آمریکا همچنان تاکید دارد که تنگه هرمز باید بدون هیچ محدودیتی بازگشایی شود، اما مقامات جمهوری اسلامی بر حفظ مدیریت تنگه هرمز اصرار می‌ورزند.

نقض بند ۵

با نقض بند پنجم توافق، عملا بند نخست نیز بلاموضوع شده است. بند اول تفاهم اسلام‌آباد شامل توقف جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان می‌شود. این بند از روز نخست مورد اختلاف طرفین بود. هرچند اسرائیل تحت فشار آمریکا حملات خود به جنوب لبنان را به شدت کاهش داد، اما بمباران متوقف نشد. در حالی که مقامات جمهوری اسلامی ایران بر لزوم عقب‌نشینی اسرائیل از جنوب لبنان تاکید داشتند، اسرائیل تاکید کرد که نیروهایش تا خلع سلاح حزب‌الله خاک لبنان را ترک نمی‌کنند. حالا با حملات گسترده به مناطق جنوبی ایران، توقف جنگ در جبهه ایران نیز پایان یافت.

بند چهارم توافق چه می‌گوید؟

پس از امضای یادداشت تفاهم، براساس بند ۴ محاصره دریایی نیز لغو می‌شد. اتفاقی که با دستور رییس‌جمهور آمریکا رخ داد، اما بعد از بالاگرفتن جنگ، محاصره دریایی در ۲۳ تیر ماه دوباره اعمال شد؛ بنابراین بند ۴ تفاهم نیز نقض‌شده تلقی می‌شود. بند ۱۰ تفاهم نیز دقیقا چنین وضعیتی دارد. براساس این بند «ایالات متحده متعهد می‌شود که بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان رفع تحریم‌ها، وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز‌های لازم برای صادرات نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آنها و همچنین تمامی خدمات مرتبط، از جمله خدمات بانکی، بیمه، حمل‌ونقل و موارد مشابه را صادر کند.» با امضای تفاهم، جی دی ونس معاون رییس‌جمهور آمریکا در سوئیس ایران مجوز فروش نفت و محصولات پتروشیمی را دریافت کرد. اما این مجوز نیز اکنون لغو شده است.

صندوق بازسازی عملی می‌شد؟

مورد دیگر اختلاف که کمتر به آن پرداخته شده بند ۶ تفاهم‌نامه است. براساس بند ۶ «ایالات متحده متعهد می‌شود همراه با شرکای منطقه‌ای خود، یک طرح جامع مورد توافق دو طرف برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تدوین کند و تأمین مالی حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار را تضمین نماید. سازوکار اجرایی این طرح، به‌عنوان بخشی از توافق نهایی، ظرف ۶۰ روز تدوین خواهد شد.» پس از انتشار تفاهم، اما بسیاری از تحلیل‌گران نوشتند که احتمالاً صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران هرگز عملی نشود. دبیر شورای همکاری خلیج فارس نیز گفت که آمریکا اعراب را در جریان این صندوق قرار نداده است. اظهارنظری که نشان می‌دهد اجرای بند ۶ تفاهم در صورت پیشرفت مذاکرات با موانع مهمی روبه‌رو بوده است.

اعمال تحریم‌های جدید و نقض بند ۹

پس از لغو مجوز فروش نفت و محصولات پتروشیمی، بند ۹ تفاهم نیز نقض شد. جایی که تاکید شده که «جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده توافق می‌کنند که تا زمان دستیابی به توافق نهایی، وضعیت موجود حفظ شود؛ بدین معنا که ایران وضعیت فعلی برنامه هسته‌ای خود را حفظ خواهد کرد و ایالات متحده نیز تحریم جدیدی علیه ایران اعمال نکرده و حضور نظامی خود را در منطقه افزایش نخواهد داد.» وزارت خزانه‌داری آمریکا، پس از بالاگرفتن جنگ اقدام به وضع تحریم‌های جدید علیه اشخاص و نهاد‌های ایرانی کرده است.

با گذشت یک ماه از تفاهم اسلام‌آباد، حالا دست‌کم ۶ بند آن به طور کامل نقض شده است. گویی تفاهم تبدیل به کاغذپاره‌ای بی‌معنا شده که البته هیچ یک از طرفین رسما آن را پایان‌یافته اعلام نکرده‌اند.

پس از امضای تفاهم اسلام‌آباد و انتشار مفاد آن، منتقدان به ترامپ و کاخ سفید تاختند و آن را به سود ایران دانستند. با این حال، در ایران نیز جریان رادیکال به هجمه علیه تفاهم پرداخت و تلاش کرد آن را مغایر با نظر رهبری نشان دهد. در نهایت اختلاف بر سر تنگه هرمز تفاهم‌نامه را به فروپاشی کشانده و باید دید که در نهایت ایران و آمریکا به مسیر دیپلماسی بازمی‌گردند یا جنگ به نقطه اوج خود یعنی تخریب زیرساخت‌های ایران و منطقه خواهد رسید.